Endometriozis Nedir? Belirtileri, Endometrioma ve Tanısı

Endometriozis, endometrium benzeri bez ve stromanın rahim boşluğu dışında bulunmasıyla karakterize kronik bir jinekolojik hastalıktır. Hastalık yalnızca yumurtalıkları değil; pelvisin farklı bölgelerini, bağırsakları, mesaneyi, üreterleri ve daha nadiren pelvis dışındaki organları da etkileyebilir.

Bazı kadınlarda hiçbir belirti oluşturmazken bazı hastalarda şiddetli adet ağrısı, kronik pelvik ağrı, cinsel ilişki sırasında ağrı ve infertilite ile ortaya çıkabilir.

Endometriozisin önemli özelliklerinden biri, hastalığın yaygınlığı ile ağrının şiddetinin her zaman paralel olmamasıdır. Küçük endometriozis odakları bulunan bir kadın ciddi ağrı yaşayabilirken daha yaygın hastalığı olan başka bir kadının şikâyetleri daha hafif olabilir.

Endometriozis Nedir?

Endometrioziste endometrium benzeri doku rahim boşluğunun dışında yerleşir.

Bu dokular hormonal değişikliklerden etkilenebilir ve çevre dokularda kronik inflamasyon, fibrozis ve yapışıklıklara neden olabilir.

Hastalık zaman içerisinde pelvisin normal anatomisini değiştirebilir.

Endometriozis Neden Olur?

Endometriozisin nasıl geliştiğini açıklayan tek bir mekanizma bulunmamaktadır.

En sık tartışılan teorilerden biri retrograd menstruasyon teorisidir.

Bu teoriye göre adet sırasında dökülen endometrial hücrelerin bir bölümü fallop tüplerinden karın boşluğuna doğru ilerleyebilir ve periton yüzeylerine yerleşebilir.

Ancak retrograd menstruasyon birçok kadında görülebildiği halde herkes endometriozis geliştirmez.

Bu nedenle hastalığın oluşumunda hormonal, inflamatuvar, immünolojik ve genetik faktörlerin de rol oynadığı düşünülmektedir.

Endometriozis Östrojene Bağımlı Bir Hastalık mıdır?

Endometriozis östrojene duyarlı bir hastalıktır.

Endometriozis odaklarının büyümesi ve devamlılığında östrojen önemli rol oynar.

Hastalıklı dokuda östrojen üretimi ve progesterona verilen yanıtın değişmesi endometriozis odaklarının devam etmesine katkıda bulunabilir.

Bu hormonal özellikler endometriozis tedavisinde kullanılan bazı ilaçların da temelini oluşturur.

Endometriozis İltihabi Bir Hastalık mıdır?

Endometrioziste kronik inflamasyon önemli rol oynar.

Endometriozis odaklarının çevresinde çeşitli inflamatuvar hücreler ve sitokinler bulunabilir.

Bu inflamatuvar ortam hem ağrının gelişimine hem de hastalığın ilerlemesine katkıda bulunabilir.

Ancak burada söz konusu olan durum bakteriyel bir enfeksiyon değildir. Dolayısıyla endometriozis “iltihap” olarak tanımlansa bile antibiyotikle tedavi edilen bir enfeksiyon değildir.

Endometriozis Genetik midir?

Endometriozisin basit bir kalıtım modeli bulunmamaktadır.

Bununla birlikte aile öyküsünün önemli olduğu bilinmektedir.

Birinci derece yakınlarında endometriozis bulunan kadınlarda hastalığın görülme olasılığı daha yüksek olabilir.

Bu durum endometriozisin gelişiminde genetik yatkınlığın rol oynadığını düşündürmektedir.

Endometriozis Nerelerde Görülür?

Endometriozis pelvis içerisinde birçok farklı bölgede ortaya çıkabilir.

Sık görülen yerleşimler arasında:

• Yumurtalıklar
• Pelvik periton
• Douglas boşluğu
• Uterosakral ligamentler
• Rektovajinal bölge
• Bağırsak yüzeyi
• Mesane
• Üreterler

bulunur.

Daha nadiren endometriozis karın duvarında veya toraks gibi pelvis dışındaki bölgelerde de görülebilir.

Yumurtalık Endometriozisi Nedir?

Endometriozis yumurtalıkları etkilediğinde endometrioma olarak adlandırılan kistler gelişebilir.

Endometrioma içerisinde zaman içerisinde eski kan ürünleri birikir. Bu nedenle kist içeriği koyu kahverengi ve yoğun olabilir.

Bu görünüm nedeniyle endometriomalar halk arasında bazen “çikolata kisti” olarak adlandırılır.

Çikolata Kisti Nedir?

Çikolata kisti, yumurtalık endometriomasının günlük dilde kullanılan adıdır.

Kist içerisinde tekrarlayan kanamalara bağlı olarak koyu renkli, yoğun sıvı birikebilir.

Ancak “çikolata kisti” tanısı yalnızca kistin içeriğine bakılarak konulmaz. Ultrasonografik özellikleri ve hastanın klinik bulguları birlikte değerlendirilmelidir.

Endometriozis Belirtileri Nelerdir?

Endometriozisi bulunan bazı kadınlarda hiçbir şikâyet olmayabilir.

Belirti bulunan hastalarda ise en sık görülen yakınmalar arasında:

• Şiddetli adet ağrısı
• Kronik pelvik ağrı
• Cinsel ilişki sırasında ağrı
• İnfertilite
• Dışkılama sırasında ağrı
• İdrar yaparken ağrı
• Adet dönemleriyle ilişkili bağırsak veya üriner sistem yakınmaları

yer alabilir.

Belirtiler hastalığın yerleşimine göre değişebilir.

Endometriozis Adet Ağrısı Yapar mı?

Evet. Dismenore, yani ağrılı adet endometriozisin en sık görülen belirtilerinden biridir.

Özellikle zaman içerisinde giderek şiddetlenen ve günlük yaşamı etkileyen adet ağrısı endometriozis açısından değerlendirilmelidir.

Kaynak bölümde endometriozisi bulunan kadınlarda ağrının adetten önce başlayabileceği ve adet sonrasında da devam edebileceği belirtilmektedir.

Her Şiddetli Adet Ağrısı Endometriozis midir?

Hayır.

Adet ağrısının birçok farklı nedeni olabilir.

Ancak özellikle ağrının yıllar içerisinde artması, ağrı kesicilere rağmen günlük yaşamı ciddi şekilde etkilemesi veya cinsel ilişki ve dışkılama ağrısının eşlik etmesi durumunda endometriozis olasılığı araştırılmalıdır.

Endometriozis Cinsel İlişkide Ağrı Yapar mı?

Evet.

Özellikle derin cinsel ilişki sırasında ağrı, endometriozisin önemli belirtilerinden biridir.

Uterosakral ligamentler, posterior pelvis, rektovajinal alan veya Douglas boşluğunda bulunan endometriozis odakları bu şikâyetle ilişkili olabilir.

Endometriozis Bağırsakları Tutabilir mi?

Evet.

Endometriozis gastrointestinal sistemi etkileyebilir.

Bağırsak tutulumu özellikle rektum ve sigmoid kolon çevresinde görülebilir.

Hastalarda;

• Dışkılama sırasında ağrı
• Kabızlık
• İshal
• Karın ağrısı
• Adet döneminde artan bağırsak şikâyetleri

görülebilir.

Bağırsak endometriozisinde belirtilerin adet döngüsüyle ilişkili olması önemli bir ipucu olabilir.

Endometriozis Mesaneyi Tutabilir mi?

Evet.

Mesane endometriozisi daha nadir görülmekle birlikte idrar yaparken ağrı, sık idrara çıkma veya adet dönemleriyle ilişkili üriner şikâyetlere neden olabilir.

Bu hastalarda lezyonun mesane duvarındaki yeri ve derinliği cerrahi planlama açısından önem taşır.

Endometriozis Üreteri Tutabilir mi?

Evet.

Üreter endometriozisi özellikle önemlidir çünkü bazı hastalarda belirgin şikâyet oluşturmadan üreterde daralmaya neden olabilir.

İleri olgularda idrar akımının engellenmesi böbreğin etkilenmesine kadar ilerleyebilir.

Bu nedenle derin endometriozis değerlendirmesinde yalnızca yumurtalıklar değil, gerekli hastalarda üriner sistem de dikkate alınmalıdır.

Karın Duvarı Endometriozisi Nedir?

Endometriozis karın duvarında da görülebilir.

Özellikle geçirilmiş sezaryen veya diğer pelvik cerrahiler sonrasında ameliyat skarı çevresinde gelişebilir.

Tipik olarak hasta kesi bölgesinde adet dönemlerinde artan ağrı veya ele gelen kitle tarif edebilir.

Endometriozis Akciğeri veya Diyaframı Tutabilir mi?

Nadiren endometriozis toraks içerisinde de görülebilir.

Diyafram veya torasik endometriozis adet dönemleriyle ilişkili göğüs ağrısı, omuz ağrısı veya daha nadiren pnömotoraks gibi tablolarla ilişkili olabilir.

Bu yerleşimler pelvik endometriozise göre çok daha nadirdir.

Endometriozis Evreleri Nelerdir?

Endometriozis cerrahi bulgulara göre farklı evrelere ayrılabilir.

Klasik sınıflamada hastalık:

Evre I: Minimal

Evre II: Hafif

Evre III: Orta

Evre IV: Şiddetli

olarak sınıflandırılır.

Bu sınıflamada endometriozis odaklarının yeri, büyüklüğü, yumurtalık tutulumu ve yapışıklıklar değerlendirilir.

Endometriozis Evresi Ağrının Şiddetini Gösterir mi?

Hayır.

Endometriozis sınıflamasının önemli sınırlamalarından biri budur.

Cerrahi olarak ileri evre hastalığı bulunan bir kadının ağrısı hafif olabilirken, daha sınırlı endometriozisi bulunan başka bir kadın çok şiddetli ağrı yaşayabilir.

Dolayısıyla endometriozis evresi ile ağrının şiddeti arasında doğrudan bir ilişki yoktur.

Endometriozis Kısırlık Yapar mı?

Endometriozis infertilite ile ilişkilidir.

İleri hastalıkta yapışıklıklar fallop tüpleri ve yumurtalıkların normal anatomisini bozarak yumurtanın tüp tarafından yakalanmasını engelleyebilir.

Ancak hafif endometrioziste bile fertilite etkilenebilir.

Bu nedenle mekanizma yalnızca mekanik yapışıklıklarla açıklanamaz.

İnflamasyon, yumurtalık fonksiyonu, tubal fonksiyon ve implantasyon gibi farklı süreçlerin etkilenebileceği düşünülmektedir.

Endometriozis Tanısı Nasıl Konulur?

Tanıda hastanın öyküsü çok önemlidir.

Özellikle;

şiddetli adet ağrısı + derin ilişki ağrısı + kronik pelvik ağrı + infertilite

birlikteliği endometriozis olasılığını düşündürür.

Ardından jinekolojik muayene ve görüntüleme yöntemleri kullanılır.

Endometriozis Muayenede Anlaşılır mı?

Bazı hastalarda jinekolojik muayene tamamen normal olabilir.

Derin endometriozis bulunan hastalarda ise uterosakral ligamentlerde hassasiyet veya nodüler yapı, rahmin hareketlerinin kısıtlanması, posterior pelviste hassasiyet veya adneksiyal kitle saptanabilir.

Ancak normal jinekolojik muayene endometriozisi dışlamaz.

Endometriozis Ultrasonda Görülür mü?

Bazı endometriozis tipleri ultrasonografide oldukça iyi değerlendirilebilir.

Özellikle yumurtalık endometriomaları transvajinal ultrasonografide karakteristik görünüm gösterebilir.

Endometriomalar sıklıkla homojen, düşük seviyeli iç ekolar içeren kistik yapılar şeklinde izlenir.

Ancak yüzeysel peritoneal endometriozis odaklarının tamamının ultrasonografide görülmesi mümkün değildir.

Derin Endometriozis Ultrasonda Görülebilir mi?

Deneyimli ellerde transvajinal ultrasonografi yalnızca yumurtalık kistlerini değil, bazı derin infiltratif endometriozis odaklarını da değerlendirmede kullanılabilir.

Özellikle posterior kompartıman, rektovajinal alan, bağırsak ve mesane gibi bölgelerdeki lezyonların ameliyat öncesinde tanınması cerrahi planlama açısından önemlidir.

Bu nedenle endometriozis şüphesinde ultrasonografinin yalnızca “yumurtalıklarda kist var mı?” şeklinde yapılması yeterli olmayabilir.

Endometrioma Ultrasonda Nasıl Görünür?

Endometriomalar transvajinal ultrasonografide genellikle homojen düşük seviyeli internal eko içeren kistler şeklinde görülür.

Bu tipik görünüm sıklıkla ground-glass görünümü olarak tanımlanır.

Ancak her yumurtalık kisti endometrioma değildir.

Hemorajik kistler ve diğer yumurtalık kitleleri bazı durumlarda benzer görünüm oluşturabilir.

Endometriozis Tanısında MR Ne Zaman Kullanılır?

MR her endometriozis hastasında gerekli değildir.

Ancak derin endometriozis düşünülen, hastalığın yaygınlığının belirlenmesinin cerrahi planlamayı değiştirebileceği veya ultrasonografinin yeterli olmadığı seçilmiş hastalarda kullanılabilir.

Özellikle derin infiltratif lezyonların anatomik yaygınlığının değerlendirilmesinde yardımcı olabilir.

CA-125 Endometriozis Tanısı Koydurur mu?

Hayır.

CA-125 endometrioziste yükselebilir ancak tanı koyduracak özgüllükte değildir.

Bu nedenle CA-125 tek başına endometriozis tanısı için kullanılmamalıdır.

Aynı şekilde normal CA-125 sonucu da endometriozisi dışlamaz.

Endometrioziste Laparoskopinin Yeri Nedir?

Laparoskopi pelvisin doğrudan değerlendirilmesine olanak sağlar.

Endometriozis odakları laparoskopide farklı görünümlerde olabilir. Klasik koyu renkli odakların yanında kırmızı, beyaz veya fibrotik lezyonlar da görülebilir.

Gerekli durumlarda şüpheli alanlardan biyopsi alınarak histopatolojik değerlendirme yapılabilir.

Ancak endometriozis şüphesi bulunan her kadının yalnızca tanı amacıyla doğrudan ameliyat edilmesi gerektiği anlamına gelmez.

Klinik bulgular, görüntüleme sonuçları, şikâyetlerin şiddeti ve hastanın gebelik beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

Endometriozis Neden Bazen Geç Tanı Alır?

Endometriozis belirtileri oldukça değişken olabilir.

Adet ağrısının uzun süre “normal” kabul edilmesi, bağırsak veya üriner sistem yakınmalarının farklı hastalıklara bağlanması ve bazı endometriozis odaklarının rutin görüntülemelerde kolaylıkla görülmemesi tanının gecikmesine katkıda bulunabilir.

Özellikle yıllardır devam eden ve giderek şiddetlenen adet ağrısı ayrıntılı değerlendirilmelidir.

Endometriozis Ameliyatı Öncesinde Hastalığın Haritasını Çıkarmak Neden Önemlidir?

Endometriozis yalnızca yumurtalıkta bulunan bir çikolata kistinden ibaret olmayabilir.

Derin hastalık;

• Bağırsak
• Mesane
• Üreter
• Uterosakral ligamentler
• Rektovajinal alan

gibi farklı anatomik bölgeleri etkileyebilir.

Bu nedenle cerrahi düşünülen bir hastada ameliyattan önce hastalığın yaygınlığının mümkün olduğunca belirlenmesi önemlidir.

Örneğin bağırsak veya üreter tutulumu önceden biliniyorsa ameliyatın kapsamı buna göre planlanabilir.

İzmir'de Endometriozis ve Çikolata Kisti Değerlendirmesi

Endometriozis değerlendirmesinde yalnızca “çikolata kisti var mı?” sorusuna cevap vermek yeterli değildir.

Özellikle şiddetli adet ağrısı, derin cinsel ilişki ağrısı, kronik pelvik ağrı veya infertilite bulunan hastalarda yumurtalıklar, posterior pelvis, bağırsak, mesane ve gerektiğinde üriner sistem birlikte değerlendirilmelidir.

Prof. Dr. Selçuk Erkılınç'ın İzmir Karşıyaka–Mavişehir'deki kliniğinde endometriozis şüphesi bulunan hastalarda jinekolojik muayene ve transvajinal ultrasonografi ile hastalığın yerleşimi ve yaygınlığı değerlendirilebilir.

Özellikle daha önce endometriozis ameliyatı olmuş, büyük endometrioması bulunan veya bağırsak/mesane/üreter tutulumu düşünülen hastalarda ameliyat öncesi ayrıntılı anatomik değerlendirme önemlidir.

Endometriozis tedavisinin nasıl planlandığını, ilaç tedavilerini, çikolata kisti ameliyatını, laparoskopik endometriozis cerrahisini ve derin endometriozis ameliyatını bir sonraki yazıda ayrıntılı olarak ele alacağız.

Sık Sorulan Sorular

Endometriozis nedir?

Endometrium benzeri bez ve stromanın rahim boşluğu dışında bulunmasıyla karakterize kronik bir jinekolojik hastalıktır.

Çikolata kisti endometriozis midir?

Evet. Yumurtalıkta gelişen endometriozis kisti endometrioma veya çikolata kisti olarak adlandırılır.

Endometriozis ultrasonda çıkar mı?

Endometriomalar ve bazı derin endometriozis lezyonları ultrasonografide görülebilir. Ancak yüzeysel endometriozis odaklarının tamamı ultrasonografide görülmeyebilir.

Endometriozis adet ağrısı yapar mı?

Evet. Özellikle giderek şiddetlenen adet ağrısı hastalığın önemli belirtilerinden biridir.

Endometriozis kısırlık yapar mı?

Endometriozis infertilite ile ilişkilidir. İleri hastalıkta anatomik bozukluklar, daha hafif hastalıkta ise farklı biyolojik mekanizmalar fertiliteyi etkileyebilir.

Endometriozis bağırsakları tutabilir mi?

Evet. Özellikle rektum ve sigmoid kolon çevresinde derin endometriozis görülebilir.

Endometriozis tanısı için CA-125 yeterli midir?

Hayır. CA-125 endometrioziste yükselebilir ancak tek başına tanı koydurmaz.

Endometriozis tedavisi nedir?

Tedavi hastanın ağrısı, yaşı, çocuk isteği ve hastalığın yerleşimine göre planlanır.