Kadınlarda İdrar Kaçırma Tanısı: Muayene, Testler ve Ürodinami

Kadınlarda idrar kaçırma, tek bir hastalık değildir. Öksürürken birkaç damla idrar kaçırılması ile tuvalete yetişemeden meydana gelen ani kaçırma aynı mekanizmayla ortaya çıkmaz ve tedavileri de aynı değildir. Bu nedenle başarılı bir tedavinin ilk basamağı, idrar kaçırmanın tipinin ve altta yatan nedenin doğru belirlenmesidir.

Değerlendirme çoğu hastada ayrıntılı bir görüşme, jinekolojik ve pelvik taban muayenesi, idrar incelemesi ve mesanede kalan idrar miktarının değerlendirilmesiyle başlar. Her hastaya ileri inceleme veya ürodinami yapılması gerekmez. Ancak belirtilerin birbiriyle uyumsuz olduğu, tanının net olmadığı veya cerrahi tedavinin düşünüldüğü bazı hastalarda daha ayrıntılı testlere ihtiyaç duyulabilir.

İdrar Kaçırma Tanısı Nasıl Konulur?

Tanının en önemli bölümü hastanın yaşadığı kaçırmanın ayrıntılı olarak anlaşılmasıdır.

Hekim yalnızca “İdrar kaçırıyor musunuz?” diye sormaz. Kaçırmanın hangi koşullarda meydana geldiği özellikle sorgulanır.

Örneğin;

• Öksürme, hapşırma, gülme veya egzersiz sırasında mı?
• Aniden çok güçlü bir idrar yapma isteği geldiğinde mi?
• Tuvalete yetişemeden mi?
• Gece uykuda kaçırma oluyor mu?
• Mesanenin tam boşalmadığı hissi var mı?
• İdrar yapmaya başlamakta güçlük oluyor mu?
• Gün içerisinde çok sık idrara çıkılıyor mu?
• Gece idrar yapmak için kaç kez kalkılıyor?
• Kaçırılan idrar birkaç damla mı, daha fazla miktarda mı?

Bu ayrım stres tipi idrar kaçırma, sıkışma tipi idrar kaçırma veya karma tip idrar kaçırmanın birbirinden ayrılmasına yardımcı olur.

Üç Basit Soru İdrar Kaçırmanın Tipi Hakkında Önemli Bilgi Verebilir

Kaynakta yer verilen Three Incontinence Questions (3IQ) yaklaşımında değerlendirme üç temel soruyla başlar.

Son 3 ay içerisinde istemsiz idrar kaçırdınız mı?

Yanıt evetse kaçırmanın hangi durumda gerçekleştiği sorgulanır:

Fiziksel aktivite sırasında:

Öksürme, hapşırma, ağırlık kaldırma veya egzersiz sırasında kaçırma olması daha çok stres tipi idrar kaçırmayı düşündürür.

Ani sıkışma hissiyle:

Güçlü idrar yapma isteği ortaya çıktıktan sonra tuvalete yetişemeden kaçırılması daha çok sıkışma tipi (urge) idrar kaçırmayı düşündürür.

Her iki durumun da bulunması ise karma tip idrar kaçırma ile uyumlu olabilir.

Bu ayrım önemlidir çünkü her idrar kaçırma tipi aynı şekilde tedavi edilmez.

İdrar Kaçırmada Mesane Günlüğü

Hastanın anlattıkları bazen günlük idrar alışkanlığını tam olarak yansıtmayabilir. Bu nedenle işeme veya mesane günlüğü oldukça değerli bilgiler sağlayabilir.

Genellikle birkaç gün boyunca;

• saat kaçta sıvı alındığı,
• alınan sıvının miktarı,
• ne zaman idrar yapıldığı,
• çıkarılan idrar miktarı,
• idrar kaçırma olup olmadığı,
• kaçırmanın hangi aktivite sırasında gerçekleştiği,
• ani sıkışma hissinin bulunup bulunmadığı

kaydedilir.

Çoğu durumda 3 günlük bir mesane günlüğü günlük işeme alışkanlıklarının anlaşılması için yeterli bilgi sağlayabilir.

Mesane günlüğü yalnızca tanıda değil, tedavinin sonucunu değerlendirmede de kullanılabilir.

Örneğin tedaviden önce günde çok sayıda ani sıkışma ve kaçırma atağı yaşayan bir kadında tedavi sonrasında bu atakların azalması objektif biçimde görülebilir.

Sık İdrara Çıkmak Her Zaman Aynı Anlama Gelmez

Bir kadının sık idrara çıkması yalnızca aşırı aktif mesane nedeniyle olmayabilir.

Çok fazla sıvı tüketilmesi veya fazla idrar üretimine neden olan başka durumlar da aynı şikâyeti oluşturabilir.

Bu nedenle değerlendirmede işeme sıklığı kadar her seferinde yapılan idrar miktarı da önemlidir.

Küçük miktarlarda ve sık idrar yapmak ile her seferinde yüksek miktarda idrar yaparak sık tuvalete gitmek farklı klinik durumları düşündürebilir.

İdrar Kaçırmada Hangi Hastalıklar Sorgulanır?

İdrar kontrolü yalnızca mesaneye bağlı değildir. Pelvik taban, sinir sistemi, hareket kabiliyeti, kullanılan ilaçlar ve bazı sistemik hastalıklar da kontinansı etkileyebilir.

Bu nedenle ayrıntılı özgeçmiş alınır.

Özellikle;

demans, enfeksiyon, diyabet, nörolojik hastalıklar, hareket kısıtlılığı ve kabızlık/dışkı birikmesi gibi durumlar değerlendirilir.

Önceki gebelik ve doğumlar, özellikle pelvik tabanı etkileyebilecek obstetrik öykü de önemlidir.

Ayrıca daha önce geçirilmiş;

• pelvik cerrahiler,
• vajinal ameliyatlar,
• inkontinans ameliyatları,
• histerektomi

sorgulanabilir.

Kullanılan İlaçlar İdrar Kaçırmaya Neden Olabilir mi?

Evet. Kaynağın özellikle üzerinde durduğu konulardan biri de ilaçların ayrıntılı sorgulanmasıdır.

Bazı ilaçlar mesanenin kasılmasını, üretranın kapanmasını, idrar üretimini veya kişinin tuvalete zamanında ulaşabilmesini etkileyebilir.

Örneğin kaynakta;

diüretikler, alfa-adrenerjik blokerler, bazı antikolinerjik ilaçlar, ACE inhibitörleri, bazı kalsiyum kanal blokerleri, narkotik analjezikler ve tiazolidindionlar gibi ilaç gruplarının üriner semptomlara katkıda bulunabileceği belirtilmektedir.

Kafein ve alkol tüketimi de sorgulanmalıdır.

Bu nedenle özellikle yeni başlayan idrar kaçırmada yalnızca mesaneye odaklanmak yerine hastanın kullandığı ilaçların tamamının değerlendirilmesi önemlidir.

İdrar Kaçırmada Jinekolojik Muayene

İdrar kaçırma değerlendirmesinin önemli parçalarından biri pelvik muayenedir.

Muayenede öncelikle dış genital bölge ve vajinal dokular değerlendirilir.

Özellikle menopoz sonrasında östrojen azalmasına bağlı gelişebilecek doku değişiklikleri görülebilir.

Pelvik muayene sırasında ayrıca;

• vajinal duvarlar,
• üretranın çevresi,
• pelvik taban,
• pelvik organ desteği,
• rahim veya vajen sarkması

değerlendirilir.

Öksürme Testi Nedir?

Stres tipi idrar kaçırmanın değerlendirilmesinde basit fakat oldukça yararlı yöntemlerden biri öksürme sırasında idrar kaçağının gözlenmesidir.

Mesanede yeterli miktarda idrar varken hastadan öksürmesi veya karın içi basıncını artırması istenir.

Öksürmeyle eş zamanlı olarak üretradan idrar çıkışının görülmesi stres tipi idrar kaçırmayı destekleyen bir bulgudur.

Pelvik Organ Sarkması da Değerlendirilmelidir

İdrar kaçırma ile pelvik organ prolapsusu (rahim veya vajen sarkması) birlikte bulunabilir.

Özellikle belirgin prolapsusu olan bazı kadınlarda durum daha karmaşıktır.

İleri derecede sarkma bazen üretrayı etkileyerek mevcut stres tipi idrar kaçırmayı gizleyebilir. Sarkma yerine yerleştirildiğinde daha önce fark edilmeyen idrar kaçağı ortaya çıkabilir.

Bu nedenle prolapsus ameliyatı planlanan hastalarda yalnızca sarkmanın değil, mesane ve idrar kaçırma fonksiyonlarının da birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

İdrar Tahlili ve İdrar Kültürü

İdrar kaçırma değerlendirmesinde üriner enfeksiyon ve diğer üriner sistem patolojilerinin dışlanması gerekir.

Bu nedenle idrar tahlili yapılabilir.

Gerekli durumlarda idrar kültürü istenir.

Çünkü idrar yolu enfeksiyonu;

• sık idrara çıkma,
• ani sıkışma,
• idrar yaparken yanma,
• idrar kaçırma

gibi belirtilere neden olabilir veya mevcut şikâyetleri artırabilir.

İşeme Sonrası Mesanede Kalan İdrar: PVR

Hasta idrarını yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarına postvoid residual volume (PVR) adı verilir.

Bu miktar kateterle ölçülebileceği gibi günümüzde sıklıkla ultrason veya mesane tarayıcılarıyla da değerlendirilebilir.

Yüksek miktarda rezidü idrar;

• mesanenin yeterince kasılamaması,
• idrar çıkışında tıkanıklık,
• nörolojik sorunlar

gibi durumların araştırılmasını gerektirebilir.

Özellikle daha önce idrar kaçırma ameliyatı geçirmiş veya işemekte zorlanan hastalarda PVR değerlendirmesi önem kazanır.

Her İdrar Kaçırma Hastasına Ürodinami Yapılır mı?

Hayır.

Bu önemli bir noktadır.

Tipik stres tipi idrar kaçırması bulunan ve değerlendirmesinde başka şüpheli bulgu olmayan her kadına rutin olarak ileri ürodinamik inceleme yapılması gerekli olmayabilir.

Kaynakta da ürodinaminin kullanımının tartışmalı olduğu ve özellikle komplike olmayan stres tipi idrar kaçırma olgularında her zaman gerekli olmadığı vurgulanmaktadır.

Ancak bazı durumlarda ürodinami önemli bilgiler sağlayabilir.

Örneğin;

• tanı net değilse,
• hastanın anlattıkları ile muayene bulguları uyuşmuyorsa,
• stres ve sıkışma tipi belirtiler birlikteyse,
• daha önce idrar kaçırma ameliyatı geçirilmişse,
• işeme güçlüğü varsa,
• mesanede yüksek miktarda rezidü idrar bulunuyorsa,
• nörolojik bir hastalıktan şüpheleniliyorsa,
• cerrahi planı değiştirebilecek karmaşık bir durum varsa

ileri değerlendirme düşünülebilir.

Ürodinami Nedir?

Ürodinami, mesanenin idrarı depolama ve boşaltma fonksiyonlarının objektif olarak değerlendirilmesini sağlayan testler grubudur.

Amaç yalnızca “idrar kaçırıyor mu?” sorusunu yanıtlamak değildir.

Mesanenin;

dolarken nasıl davrandığı, hangi basınçta kasıldığı, istemsiz kasılma olup olmadığı, idrar kaçırmanın hangi basınçta meydana geldiği ve boşaltma sırasında mesane ile üretranın nasıl çalıştığı

değerlendirilebilir.

Basit Sistometri

Basit sistometri sırasında mesane kontrollü biçimde doldurulur ve hastanın hisleri ile mesanenin davranışı değerlendirilir.

Hastadan;

• mesanesinin dolduğunu ilk ne zaman hissettiği,
• ne zaman idrar yapma ihtiyacı oluştuğu,
• ne zaman güçlü işeme isteği başladığı

sorulabilir.

Ayrıca mesanenin kapasitesi ve dolum sırasında istemsiz kasılma olup olmadığı değerlendirilebilir.

Multikanal Ürodinami Nedir?

Daha ayrıntılı değerlendirmede multikanal sistometri kullanılabilir.

Mesane içerisindeki basınç tek başına ölçülmez.

Mesane basıncı ile karın içi basıncı ayrı ayrı ölçülerek detrüsör basıncı hesaplanabilir.

Temel ilişki:

Detrüsör basıncı = Mesane basıncı − Karın içi basınç

Bu ayrım çok önemlidir.

Çünkü öksürme sırasında mesane basıncı artabilir; ancak bu artış mesanenin kendisinin kasılmasından değil karın içi basıncın yükselmesinden kaynaklanabilir.

Ürodinami bu mekanizmaları birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

Ürodinamide Stres Tipi İdrar Kaçırma Nasıl Görülür?

Hasta öksürdüğünde veya Valsalva yaptığında karın içi basınç yükselir.

Bu sırada detrüsör kasılması olmadan idrar kaçağı meydana geliyorsa, bulgu ürodinamik stres tipi idrar kaçırma ile uyumludur.

Başka bir ifadeyle mesane istemsiz olarak kasılmamakta; artan karın içi basınca karşı üretral kapanma mekanizması yeterli olamamaktadır.

Detrüsör Aşırı Aktivitesi Nedir?

Ürodinamik değerlendirme sırasında mesane dolarken istemsiz detrüsör kasılmaları görülebilir.

Bu durum detrüsör aşırı aktivitesi olarak adlandırılır.

Bu kasılmalar sırasında hastada ani sıkışma hissi oluşabilir ve bazı hastalarda idrar kaçağı meydana gelebilir.

Bu mekanizma stres tipi idrar kaçırmadan farklıdır ve tedavi planının da farklı olabilmesinin temel nedenlerinden biridir.

Üroflowmetri Nedir?

Üroflowmetri, hastanın idrar yaparken oluşturduğu idrar akımını ölçen testtir.

İdrar akım hızı ve işeme paterni değerlendirilir.

Düşük maksimum akım hızı;

• idrar çıkışında tıkanıklık,
• mesane kasının yetersiz çalışması

gibi farklı nedenlere bağlı olabilir.

Bu nedenle sonuç tek başına değil diğer bulgularla birlikte değerlendirilir.

Basınç-Akım Çalışması

Bazı hastalarda yalnızca idrar akım hızının bilinmesi yeterli değildir.

Mesanenin idrarı boşaltabilmek için ne kadar basınç oluşturduğu da değerlendirilir.

Basınç-akım çalışmaları, düşük idrar akımının mesane kasının yetersizliğinden mi yoksa çıkış direncinin artmasından mı kaynaklandığını anlamaya yardımcı olabilir.

Özellikle işeme güçlüğü bulunan veya önceki cerrahiler sonrasında boşaltım problemi gelişen hastalarda önem kazanabilir.

Üretral Basınç Profili

Bazı ürodinamik değerlendirmelerde üretra içerisindeki basınç da ölçülebilir.

Kaynakta maksimum üretral kapanma basıncı (MUCP) gibi ölçümlerin üretral fonksiyon hakkında bilgi verebildiği ancak bu değerlerin stres tipi idrar kaçırmanın tanı ve tedavi sonucunu öngörmedeki kullanımının sınırlı olduğu belirtilmektedir.

Dolayısıyla bu ölçümler tek başına tedavi kararını belirleyen testler değildir.

İdrar Kaçırmada En Önemli Nokta: Doğru Hastaya Doğru Test

İdrar kaçırma değerlendirmesinde “ne kadar çok test yapılırsa o kadar iyi” yaklaşımı doğru değildir.

Birçok kadında doğru tanıya;

ayrıntılı anamnez + mesane günlüğü + pelvik muayene + idrar incelemesi + gerektiğinde PVR ölçümü

ile ulaşılabilir.

İleri testlerin amacı rutin değerlendirmeyi tekrarlamak değil, sonucu tedavi kararını değiştirecek klinik soruları yanıtlamaktır.

Bu özellikle cerrahi planlanan hastalarda önemlidir. Stres tipi idrar kaçırma, sıkışma tipi idrar kaçırma, mesane boşaltım bozukluğu ve eşlik eden pelvik organ sarkmasının birbirinden ayrılması, uygulanacak tedavinin kişiselleştirilmesini sağlar.

İzmir'de İdrar Kaçırma Değerlendirmesi

Kadınlarda idrar kaçırma bazen uzun yıllar boyunca “yaşın veya doğum yapmanın doğal sonucu” olarak kabul edilerek ertelenebilir. Oysa idrar kaçırmanın tipi belirlendiğinde birçok hastada yaşam tarzı düzenlemelerinden pelvik taban tedavilerine, ilaç tedavisinden cerrahi yöntemlere kadar farklı seçenekler bulunmaktadır.

İzmir'de kliniğimizde idrar kaçırma değerlendirmesinde hastanın şikâyeti, jinekolojik muayenesi, pelvik taban ve pelvik organ desteği birlikte ele alınır. Cerrahi gerektiren stres tipi idrar kaçırma ve eşlik eden rahim/vajen sarkması gibi durumlarda, tedavi hastanın anatomik bulguları ve beklentilerine göre planlanır.

Sık Sorulan Sorular

İdrar kaçırma tanısı için hangi doktora gidilir?

Kadınlarda idrar kaçırma; mesane, üretra ve pelvik taban ile ilişkili olabileceğinden kadın hastalıkları ve doğum/pelvik taban konusunda deneyimli hekimler tarafından değerlendirilebilir.

Her idrar kaçıran kadına ürodinami gerekir mi?

Hayır. Tipik ve komplike olmayan stres tipi idrar kaçırmada her hastaya rutin ürodinami gerekmez. Test gereksinimi hastanın öyküsü, muayenesi ve planlanan tedaviye göre belirlenir.

İdrar kaçırma muayenesinde ne yapılır?

Jinekolojik ve pelvik taban muayenesi yapılabilir; öksürmeyle kaçak değerlendirilir, pelvik organ sarkması araştırılır ve gerektiğinde idrar tahlili ile işeme sonrası mesanede kalan idrar miktarı ölçülür.

Mesane günlüğü kaç gün tutulur?

Kaynakta birkaç günlük kayıt önerilmekte ve 3 günlük mesane günlüğünün çoğu hastada işeme alışkanlıklarını değerlendirmek için yeterli olabileceği belirtilmektedir.

Öksürünce idrar kaçırmak neyin belirtisidir?

Öksürme, hapşırma, egzersiz veya fiziksel aktiviteyle idrar kaçırılması stres tipi idrar kaçırmayı düşündürür.

Tuvalete yetişemeden idrar kaçırmak neden olur?

Ani ve güçlü idrar yapma isteğinin ardından tuvalete yetişemeden kaçırma sıkışma tipi idrar kaçırma ile uyumlu olabilir. Ancak enfeksiyon ve diğer nedenlerin de değerlendirilmesi gerekir.

İdrar yaptıktan sonra mesanede idrar kalması önemli midir?

Evet. Yüksek PVR mesanenin yeterince boşalmadığını gösterebilir ve mesane kası, idrar çıkışı veya nörolojik fonksiyonlarla ilişkili nedenlerin araştırılmasını gerektirebilir.

Ürodinami ağrılı bir işlem midir?

Ürodinami sırasında mesane ve bazı testlerde rektum/vajen bölgesine ince kateterler yerleştirilerek basınç ölçümleri yapılır. İşlem rahatsızlık oluşturabilse de tanısal amaçla kontrollü koşullarda gerçekleştirilir.